Beslenmeyle ilgili faktörler ve tip 1 diyabet riski

Genel olarak annenin gebelik sırasındaki beslenmesinin, çocukta tip 1 diyabet riski üzerinde belirgin bir etkisi yok gibi görünüyor [1]. Dolaylı olarak ise, annede son üç aylık dönemdeki düşük D vitamini düzeyi, kimi zaman biraz daha yüksek bir tip 1 diyabet riskiyle ilişkilendirildi [2] [3]. Ancak bu bağlantı tüm verilerde doğrulanmadı [1]. Bu düzeyin desteklerle düzeltilmesi tip 1 diyabet riskini değiştirmez [4].

Olası açıklama, artmış riskin D vitaminindeki düşüşün kendisinden değil, onun düşük olma nedeninden kaynaklanmasıdır. Gebe kadının beslenmesinde gluten miktarı ya da omega-3 yağ asitleri alımı konusunda yapılan değişiklikler, çocukta tip 1 diyabet riskini belirgin biçimde değiştirmedi [1] [5].

Evet, yüksek doğum ağırlığı (4000 g üzerinde) tip 1 diyabet için biraz artmış bir riskle birliktedir. 4 kg üzerindeki doğum ağırlığı, tip 1 diyabet riskinde yaklaşık %10'luk bir artışla ilişkili bulunmuştur. Risk, eklenen her 500 g için doğrusal olarak %3 yükselir [6].

Yüksek doğum ağırlığı, büyük ölçüde fetüsün dolaşımındaki insülin fazlalığından kaynaklanır; bu da elde bulunan besin ögesi fazlalığına verilen bir yanıttır. En çok tartışılan varsayım, pankreasın beta hücrelerinin aşırı yüklenmesinin onları bağışıklık sistemi için daha görünür duruma getirmesi ve böylece doğumdan sonra otoimmünitenin tetiklenme riskini artırmasıdır. Yüksek doğum ağırlığı ile tip 1 diyabet arasındaki ilişki, annenin diyabeti hesaba katıldığında da sürer, yani bununla açıklanamaz [6].

Evet, önemli. Hem çok erken (4 aydan önce) hem de çok geç (6–7 aydan sonra) başlamak çocukta tip 1 diyabet riskini artırıyor gibi görünüyor. Tahılların başlanması için en uygun aralık 4 ile 6 ay arasıdır; en iyisi çocuk henüz emzirilirken başlanmasıdır. Bu öneri, ek gıdaya geçiş için genel olarak önerilen zamanla örtüşür [7].

Başka bir deyişle yalnızca süt çocuğunun ne yediği değil, ne zaman yemeye başladığı da önemlidir. Çok erken başlamada, tahılların anne sütünün "korumasından" yoksun, olgunlaşmamış bir bağırsakla teması, bağışıklık sisteminin yanlış tepki verme riskini artırabilir [7].

Olanaklı, ama kanıtlar kesin değil. Kök sebzelerin (havuç, patates, kereviz) 4 aydan önce başlanması, ileri otoimmünite ya da tip 1 diyabet riskinin daha yüksek olmasıyla ilişkili bulundu [8]. Erken başlanan tahıllarda ve yumurtada ek risk sonrasında 3 yaşına kadar kendini gösterir, ardından kaybolur [8].

Daha erken değil de 4–6 aylıkken başlanan meyveler, tip 1 diyabet riskinin daha düşük olmasıyla bile ilişkilidir [1]. Öneri, ek gıdaya geçişin 4 ile 6 ay arasında, acele etmeden ve sağlıklı hiçbir besinden özellikle kaçınmadan başlamasıdır [1].

Evet, başlangıcı öne alabilirler, ama hastalığın nedeni değildirler. Şekerle tatlandırılmış içecekler, her şeker kaynağı gibi, tip 1 diyabete özgü otoimmüniteyi başlatmaktan sorumlu görünmüyor. Otoimmünite bir kez başladıktan sonra ise şeker tüketimi klinik hastalığın ortaya çıkışını (3. evreye ilerlemeyi) öne alabilir. Etki, genetik riski yüksek çocuklarda daha güçlüdür [9].

Tip 1 diyabete özgü otoimmünitesi olan hastalarda şeker, pankreası daha fazla insülin üretmeye zorlar. Bu aşırı yüklenme beta hücrelerini strese sokar ve onları bağışıklık sistemi için "daha görünür" kılar; sistem de onlara daha çabuk saldırır. Genetik riskten bağımsız olarak, yaşamın ilk yılında şekerli içeceklerden kaçınılması ve sonrasında da sınırlanması önerilir [9].

İnek sütü proteinlerinin tip 1 diyabeti tetiklediği varsayımı, hastalığın beslenmeyle önlenmesine yönelik büyük bir çalışmada sınandı ve doğrulanmadı. İnek sütünün hidrolize proteinli bir mamayla (bebek süt tozu) değiştirilmesi tip 1 diyabet riskini azaltmadı [10].

İnek sütünün daha geç başlanması (2–3 aylıktan sonra), uzun süreli emzirme gibi, koruyucu bir etkiye sahip görünüyor. Tip 1 diyabeti önlemek amacıyla inek sütü proteinlerinden kaçınmanın bir anlamı yok: ileri derecede hidrolize mamalar tam bunun için sınandı ve riski azaltmadı. Olabildiğince uzun emzirmek ve inek sütünün başlanmasını ertelemek, süt çocuğu beslenmesi için iyi öneriler olmayı sürdürür; ancak bunların tip 1 diyabet riski üzerindeki etkisi en fazla küçüktür [10].

Evet. Ortalamadan daha hızlı kilo alan çocuklarda hem otoimmünite hem de klinik diyabete ilerleme riski daha yüksektir [11] [12] [13]. Çocuklukta obezite (1 ile 12 yaş arasında değerlendirilmiş), yaklaşık iki kat yüksek bir tip 1 diyabet riskiyle ilişkilidir [14].

Açıklama "hızlandırıcı varsayımı" olarak bilinir. Fazla kilo, pankreası (tüm vücut için) daha çok insülin üretmeye zorlar; bu da beta hücrelerini aşırı yükler ve bağışıklık sisteminin onları tanıyıp yıkmasını öne alır. Yaşamın ilk yıllarında sağlıklı bir kiloyu korumak riski azaltabilir, ancak bu yarar henüz kanıtlanmamıştır [15].

Toplam kalori sayısı, otoimmünitenin tetiklenmesi için doğrudan önemli görünmüyor. Ancak tip 1 diyabete özgü antikorlar ortaya çıktıktan sonra giderek daha önemli duruma geliyor. Genel olarak kalorilerin miktarından çok niteliği önemlidir [9] [13] [16].

Dolaylı olarak ise kalori fazlalığı önemlidir, çünkü buna denk bir enerji harcaması olmadığında kilo artışına yol açar. Hızlı kilo alımı klinik diyabete (3. evreye) ilerlemeyi hızlandırır. Sonuçlar zinciri, harcadığınızdan fazla kaloriyle başlar; bu kilo artışına, o da insülin direncine yol açar. İnsülin gereksinimi artar, beta hücreleri aşırı yüklenir ve büyük olasılıkla başka bir şeyle başlamış olan otoimmün yıkımları hızlanır [13] [15].

Evet, ama özellikle otoantikorları zaten olan çocuklar için. Yüksek glisemik indeksli besinler (beyaz ekmek, beyaz pirinç, kızarmış patates, tatlılar, meyve suları) otoimmüniteyi tetikliyor görünmüyor; ancak otoimmüniteden klinik diyabete (3. evreye) geçişi belirgin biçimde hızlandırıyor [16].

Yüksek glisemik indeksli besinler yemekten sonra daha büyük kan şekeri doruklarına yol açar; bunun sonucunda pankreasın daha fazla insülinle yanıt vermesi gerekir. Beta hücreleri üzerindeki bu yinelenen baskı, saldırı başka bir nedenle başlamış olsa bile onları bağışıklık saldırısına karşı daha kırılgan kılar. Düşük glisemik indeksli besinler (baklagiller, tam tahıllar, meyve suyu yerine bütün meyveler) zaten iyi bir seçimdir, ancak tip 1 diyabete ilerleme üzerindeki etkileri kanıtlanmamıştır [16].

Evet. Otoantikorları zaten olan çocuklarda yüksek şeker alımı, klinik diyabet geliştirme riskini belirgin biçimde artırır [9].

Şunu unutmamak gerekir: şeker otoimmüniteyi başlatmaz, ama başladıktan sonra hızlandırır. Kısacası şeker tip 1 diyabeti "vermez", ama süreç zaten başlamışsa ortaya çıkışını öne alır. Eklenmiş şekerin sınırlanması, yalnızca tip 1 diyabet riski taşıyanlara değil, bütün çocuklara önerilir [9].

Hayır. Tip 1 diyabet ile çölyak hastalığı ortak genetik etmenler paylaşsa da glutenden kaçınmak diyabeti önlemez. Tek uyarı, süt çocuğuna tahılların yaşamın 4–6. ayları arasındaki en uygun pencerede, en iyisi çocuk emzirilmeyi sürdürürken başlanmasıdır [17].

Yine de tip 1 diyabetli çocuklarda çölyak hastalığı sıklığı %5–6'dır (genel toplumdaki %1'e karşılık). Bu durum, tip 1 diyabetli bütün çocuklarda çölyak hastalığı için düzenli taramayı gerekli kılar. Tip 1 diyabeti önlemek amacıyla glutenden kaçınmaya yönelik güncel bir öneri yoktur. Glutensiz beslenme yalnızca çölyak hastalığı tanısı konursa gereklidir [17].

Büyük olasılıkla evet, ama yalnızca otoimmünitenin tetiklenme aşamasında ve özellikle deniz kaynaklı biçimleriyle. Omega-3 yağ asidi alımı daha yüksek olan çocuklarda otoantikor geliştirme riski belirgin biçimde daha düşük görünüyor. Bu asitlerin kaynakları yağlı balık, balık yağı ve morina karaciğeri yağıdır. Koruyucu mekanizma büyük olasılıkla genel iltihabın azalmasını ve bağışıklık yanıtının dengelenmesini içerir [18].

Omega-3 yağ asitlerinin koruyucu etkisi ne olursa olsun, otoimmünite ortaya çıktıktan sonra tümüyle kaybolur. Otoimmünite bir kez başladıktan sonra omega-3 yağ asitleri klinik diyabete ilerlemeyi yavaşlatamaz. Yağlı balığın (somon, sardalya, uskumru) çocukların beslenmesine düzenli olarak katılması yine de iyi bir düşüncedir [18].

Liflerin, bağırsaktaki bakteriler aracılığıyla dolaylı olumlu bir etkisi olabilir. Lifler kalın bağırsağa ulaştığında yararlı bakteriler onları mayalar ve iltihap önleyici etkileri olan, bağışıklık sistemini düzenleyen kısa zincirli yağ asitleri (asetat ve bütirat) üretir [19].

Sağlıklı çocukların mikrobiyomu (bağırsaktaki bakteri toplulukları), tip 1 diyabet geliştiren çocuklarınkine göre bu yağ asitlerini üretebilen daha fazla bakteri içerir. Yine de yalnızca lif alımını artırmak, elverişli bir mikrobiyomun güvencesi değildir. Lifler, bakteriler ve bağışıklık arasındaki ilişki karmaşıktır. Bütün hastalara yeterli lif alımı önerilir, ancak özel olarak tip 1 diyabeti önlemek için değil [19].

Kanıtlar karışık ve kimi zaman şaşırtıcıdır. Genetik riski olan çocuklarda daha fazla doymuş yağ alımı, daha düşük bir tip 1 diyabet riskiyle ilişkili bulundu. Ancak bu ilişki tüm analizlerde ortaya çıkmadı [20]. Bebeklerin kanında bazı doymuş yağların daha yüksek düzeyleri de daha düşük bir otoimmünite riskiyle ilişkiliydi [21].

Bu düzeyler kısmen bebeğin aldığı sütü yansıtır; bu nedenle doymuş yağların doğrudan bir etkisini kanıtlamaz [21]. Bugün doymuş yağların sınırlanması kalp-damar hastalıklarının önlenmesi için önerilir, ancak özel olarak tip 1 diyabet için değil [22].

Olanaklı. Bazı çalışmalar, içme suyunda nitrat bulunan bölgelerde tip 1 diyabet insidansının daha yüksek olduğunu buldu. Diyabetli çocuklarda besinlerden (şarküteri ürünleri, işlenmiş et) alınan nitrit tüketimi ortalama olarak daha fazlaydı [23].

Biyolojik akla yatkınlık vardır. Laboratuvarda farelerde diyabet oluşturmak için kullanılan bileşik olan streptozotosin, işlenmiş ettekilere benzer bir N-nitrozo bileşiğidir. Yine de insanlarda yapılan çalışmalar kesin bir sonuç için henüz yeterli değildir. İşlenmiş et tüketiminin sınırlanması genel bir sağlık önerisi olmayı sürdürür [23].

Olabilir, ama insanlarda kanıt yok. Besin emülgatörleri, işlenmiş ürünlerde suyla yağı birleştiren katkı maddeleridir. Farelerde bağırsak bakterilerini değiştirdiler ve bağırsak iltihabına yol açtılar [24]. Yine farelerde, yüksek sıcaklıklarda oluşan bileşiklerden zengin besinler (kızartma, yanmış ızgara) tip 1 diyabet riskini belirgin biçimde artırdı [25].

Varsayılan mekanizmalar arasında bağırsak bakterilerinin değişmesi, bağırsak geçirgenliğinin artması ("geçirgen bağırsak sendromu"), sistemik iltihap ve beta hücrelerinin aşırı yüklenmesi yer alır. Olabildiğince az işlenmiş besinlere dayanan bir beslenme, yalnızca diyabetin önlenmesi için değil, genel sağlık için de önerilir. Kızartma ya da ızgara yerine orta sıcaklıklarda pişirmeyi (haşlama, buharda pişirme, orta sıcaklıkta fırın) yeğleyin [24] [25].

Bilmiyoruz. Vejetaryen beslenmenin tip 1 diyabeti önleyip önlemediğini doğrudan inceleyen çalışma yok. Veganlarda diyabet riski daha düşüktür; ancak bu etki başlıca tip 2 diyabetle ilgilidir, tip 1'le değil [26].

Kuramsal olarak iyi planlanmış bir vejetaryen beslenme, iltihabı azaltarak, bağırsak mikrobiyomunu iyileştirerek ve işlenmiş etten kaçınarak yardımcı olabilir. Vejetaryen beslenme, diyabetli kişiler için kabul edilen bir beslenme modelidir; ancak önleme için özel olarak önerilmez. Seçilirse, beslenmenin çeşitli ve dengeli olması, B12 vitamini, demir ve protein alımına dikkat edilmesi gerekir [26].

Akdeniz tipi beslenmenin tip 1 diyabetin ortaya çıkışını önlediğine ilişkin kanıt yok. Hastalığı zaten olan çocuklarda ve ergenlerde bu beslenme modeline daha iyi uyum, daha iyi bir glisemik kontrolle birlikte görülür. Glike hemoglobin (HbA1c) daha düşük, kan şekerinin hedef aralığında geçen süre ise daha uzundur [27] [28] [29].

Akdeniz tipi beslenme, özellikle kalp-damar riskini azaltmak için diyabetli kişilere önerilir [22]. İlkeleri şunlara dayanır:

• Daha çok sebze ve meyve.
• Tam tahıllar.
• Balık (özellikle yağlı olanlar).
• Sızma zeytinyağı.
• Kuruyemişler ve tohumlar.
• Ölçülü miktarda süt ürünü.
• Az kırmızı et.

Çinkonun pankreasın beta hücrelerinde merkezi bir rolü vardır ve tip 1 diyabetteki başlıca otoantikorlardan biri tam da bu hücrelerdeki çinko taşıyıcısına (ZnT8) saldırır. Yine de çinko desteğinin tip 1 diyabeti önlediğini gösteren çalışma yok [30].

Doğal kaynaklardan alınan C vitamininin olumlu bir etkisi olabilir. Beslenmeyle daha fazla C vitamini alan çocuklarda otoimmünite ve tip 1 diyabet riski belirgin biçimde daha düşüktür [1] [31]. Kanda daha yüksek C vitamini düzeyi de daha düşük bir otoimmünite riskiyle ilişkiliydi [32]. Pratik çözüm destekler değil, C vitamini açısından zengin meyve ve sebzelerin düzenli tüketimidir; örneğin:

• Dolmalık biber.
• Turunçgiller.
• Kivi.
• Çilek.
• Lahana.
• Taze maydanoz.

Olanaklı, ama desteklerle değil. Beslenmeyle daha fazla E vitamini alımı, biraz daha düşük bir otoimmünite ve belki de tip 1 diyabet riskiyle birliktedir. Etki küçüktür [31].

Yine de antioksidan vitamin desteği (E, C, beta-karoten) önerilmez. Nedenleri, etkililiğe ilişkin açık kanıtların bulunmaması ve özellikle beta-karoten için uzun dönemde olası güvenlik sorunlarıdır. En iyi antioksidan kaynağı, meyve, sebze, kuruyemiş ve tohumlar açısından zengin, çeşitli bir beslenme olmayı sürdürür [33].