Wysiłek fizyczny a hipoglikemia

Mięsień zużywa glukozę podczas wysiłku, a potem pozostaje bardziej wrażliwy na insulinę. U osoby bez cukrzycy automatyczną reakcją jest zmniejszenie wydzielania insuliny. W cukrzycy typu 1 insulina podana podskórnie nadal się jednak wchłania i działa, a wysiłek może przyspieszyć jej wchłanianie [1].

Glikemia spada bardziej, jeśli zaczynasz z dużą ilością insuliny aktywnej w organizmie, na przykład po niedawnej dawce insuliny szybko działającej (bolusie) [2]. Mięsień pobiera też glukozę z krwi w godzinach po treningu. Jego celem jest odbudowa zapasów glikogenu, czyli formy, w której magazynuje glukozę na później. Stąd bierze się druga część ryzyka, czyli późna hipoglikemia [3].

Przez wiele godzin, także w kolejną noc. Ryzyko późnej hipoglikemii utrzymuje się do 24 godzin po zakończeniu dużego wysiłku fizycznego [4]. Trening po południu lub wieczorem może wywołać hipoglikemię długo po północy [3].

Powodem jest odbudowa zapasów glikogenu w mięśniach i wątrobie, proces, który wymaga czasu. Ryzyko rośnie wraz z czasem trwania i intensywnością wysiłku i jest większe u osób słabo wytrenowanych lub ćwiczących nieregularnie [4] [5]. Dlatego zmiany w leczeniu nie kończą się wraz z treningiem. Zmniejszenie insuliny bazowej o około 20% po długim lub intensywnym wysiłku może zapobiec późnej hipoglikemii, zwłaszcza w nocy [6].

Glikemii w przedziale 126–180 mg/dl (7,0–10,0 mmol/l) na początku wysiłku, jak pokazuje rycina poniżej. Wartość dobiera się jednak indywidualnie, zależnie od rodzaju, intensywności i czasu trwania wysiłku oraz od leczenia insuliną [5]. Poniżej tego przedziału przed startem dodaje się węglowodany. Powyżej sprawdza się, czy wysoka glikemia nie wynika z dużego niedoboru insuliny [5]. Powyżej 270 mg/dl (15 mmol/l) przed startem mierzysz ciała ketonowe [3].

Odłóż intensywny wysiłek, jeśli Twoja glikemia wynosi 350 mg/dl (19,4 mmol/l) lub więcej [5]. Nie podejmuj żadnego wysiłku, jeśli masz też ciała ketonowe we krwi powyżej 1,5 mmol/l albo w moczu w ilości co najmniej umiarkowanej [4]. Ciała ketonowe pojawiają się, gdy organizmowi brakuje insuliny i zaczyna on spalać tłuszcze, aby uzyskać energię. Zachowaj ostrożność także przy niższych stężeniach ciał ketonowych we krwi, od 0,6 mmol/l w górę [5]. Jeśli glikemia jest wysoka, ale nie masz ciał ketonowych, przyczyną zwykle nie jest brak insuliny, lecz raczej niedawny posiłek. Omów z lekarzem progi odpowiednie dla Ciebie, zależnie od leczenia i rodzaju wysiłku.

Zwykle dwie dawki, często zmniejszane razem. Zmniejsza się dawkę insuliny do posiłku przed wysiłkiem i w razie potrzeby obniża się też insulinę bazową [4]. W pompach bez systemu automatycznego dawkę bazową zmniejsza się zwykle o około 10–50% lub nawet więcej [5]. Zmniejszenie zaczyna się około 90 minut przed zaplanowanym wysiłkiem [3]. Inną możliwością jest zatrzymanie pompy na czas wysiłku, ale najwyżej na 1–2 godziny [5]. Brak insuliny w ciągu kilku godzin prowadzi do pojawienia się ciał ketonowych, dlatego nie przedłużaj zatrzymania pompy ponad ten czas [3].

Konkretne liczby ustala lekarz, ponieważ zależą od rodzaju wysiłku, pory, w której ćwiczysz, i od Twojego schematu leczenia. W systemach automatycznych używa się specjalnego trybu aktywności fizycznej, włączanego 1–2 godziny przed startem [2]. Liczy się też moment niezgłoszonej przekąski przed wysiłkiem, ponieważ wzrost glikemii może sprawić, że system automatyczny poda więcej insuliny [4].

Przed wysiłkiem, jeśli glikemia jest poniżej pożądanego przedziału, dodajesz szybko wchłaniane węglowodany. Jeśli dawkę insuliny przed wysiłkiem zmniejszono z wyprzedzeniem, może wystarczyć 15–20 g węglowodanów na godzinę [7].

Podczas wysiłku, który następuje po bolusie insuliny, potrzebujesz więcej węglowodanów. Zaleca się wtedy 0,5–1,0 g węglowodanów na kilogram masy ciała na godzinę, czyli około 30–60 g na godzinę, przy większości rodzajów wysiłku [3] [5]. Te ilości są zbliżone do stosowanych przez sportowców bez cukrzycy [5]. Całą ilość rozkłada się na całą godzinę, nie przyjmuje się jej naraz. Po treningu posiłek z węglowodanami i białkiem pomaga odbudować zapasy glikogenu i zmniejsza ryzyko hipoglikemii w nocy [3] [8]. Dokładne liczby ustala się z lekarzem, ponieważ zależą od Twojej masy ciała i insuliny aktywnej dostępnej w danym momencie.

Tak. To częste zaskoczenie. Bardzo intensywny i krótki wysiłek, taki jak sprint, podnoszenie ciężarów czy zawody, uwalnia adrenalinę i inne hormony stresu. Te hormony uwalniają glukozę z wątroby [3]. W takim przypadku glikemia rośnie zamiast spadać [9].

Pułapką jest to, co następuje potem. Gdy działanie hormonów mija, glikemia może mocno spaść, czasem dopiero po kilku godzinach lub w kolejną noc [3]. Jeśli potrzebna jest korekta insuliną, wykonuje się ją ostrożnie, zgodnie z planem ustalonym z lekarzem.

Nie zawsze. Używasz go do oceny kierunku i tempa zmian, a nie dokładnej liczby. Podczas wysiłku fizycznego glikemia zmienia się szybko. W tej sytuacji opóźnienie sensora wzrasta z około 5 minut do 12–24 minut [3]. Gdy glikemia spada, sensor zwykle pokazuje wartość wyższą niż rzeczywista [10]. Dlatego strzałka pokazująca spadek glikemii liczy się bardziej niż wyświetlona liczba.

Ustaw alarm hipoglikemii na wyższą wartość w dni treningowe i sprawdzaj glukometrem każdy zaskakujący wynik [3]. Dokładność sensora zależy od rodzaju wysiłku [5]. Pot może osłabić klej, a sensor może potem łatwiej się odkleić. Zawsze noś glukometr w torbie sportowej.

Przerywasz. Żaden wynik nie jest wart hipoglikemii leczonej połowicznie. Przyjmujesz 15 g szybko wchłanianych węglowodanów, czekasz 15 minut i mierzysz ponownie, zanim wrócisz do gry [11]. Podczas wysiłku zasada 15 g węglowodanów dotyczy też systemów automatycznych, przy których w innych sytuacjach zwykle wystarcza 5–10 g [11].

Przygotowanie zawczasu ma kluczowe znaczenie. Trener powinien wiedzieć, że masz cukrzycę, jak wygląda hipoglikemia oraz gdzie jest glukoza i w razie potrzeby glukagon [3]. Trzymaj zapas glukozy przy linii boiska, a nie w szatni. Po zawodach ryzyko hipoglikemii utrzymuje się godzinami, dlatego ważne są pomiary glikemii wieczorem, a potem w nocy [4].

Tak, bardziej, niż zwykle się sądzi. Półgodzinny spacer po posiłku wyraźnie obniża glikemię, zwłaszcza gdy insulina do posiłku wciąż działa [12]. Zakupy, prace w ogrodzie czy sprzątanie mogą działać podobnie.

To jednocześnie zaleta i pułapka. Lekki wysiłek jest korzystny dla glikemii, ale często bywa nieplanowany, bez wcześniejszego dostosowania dawki insuliny do posiłku [8]. Jeśli wiesz, że czeka Cię dzień z dużą ilością ruchu, omów z lekarzem, jak zmniejszyć dawki insuliny, i zawsze miej przy sobie glukozę.

Szybko wchłanianą glukozę w zasięgu ręki, a nie w szatni. Weź też glukometr, telefon z włączonymi alarmami sensora i, jeśli to możliwe, glukagon [2]. Dodaj kartę lub opaskę z informacją, że masz cukrzycę.

Pomoc na wypadek hipoglikemii powinna być kilka kroków od Ciebie. Hipoglikemia na środku boiska, gdy glukoza jest zamknięta w szafce, to dokładnie sytuacja, która może szybko przejść w ciężki epizod. Powiedz komuś z drużyny, gdzie trzymasz glukozę i glukagon. Jeśli nie możesz przełykać, nie reagujesz lub masz drgawki, osoby wokół Ciebie nie podają Ci niczego doustnie. Podają Ci glukagon i natychmiast wzywają pogotowie [11].