Name: Słowniczek cukrzycy
Published: 2026-09-02T00:00:00Z

Choroba i jej postacie

cukrzyca: Przewlekła choroba, w której glikemia wzrasta powyżej wartości prawidłowych, z powodu braku insuliny albo jej niewystarczającego działania.
cukrzyca typu 1: Postać cukrzycy, w której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki, a własna produkcja insuliny niemal całkowicie zanika. Leczenie insuliną jest konieczne od chwili rozpoznania.
cukrzyca typu 2: Postać cukrzycy, w której organizm wytwarza insulinę, ale nie wykorzystuje jej skutecznie, a produkcja z czasem stopniowo spada. Jest to najczęstsza postać cukrzycy.
cukrzyca ciążowa: Cukrzyca wykryta po raz pierwszy w czasie ciąży, która zwykle ustępuje po porodzie.
cukrzyca wtórna: Cukrzyca wywołana inną chorobą lub leczeniem, na przykład chorobami trzustki albo kortykosteroidami.
cukrzyca trzustkowa: Cukrzyca wtórna, która pojawia się po uszkodzeniu trzustki przez zapalenie trzustki, operacje trzustki lub inne choroby tego narządu.
LADA: Cukrzyca autoimmunologiczna rozpoczynająca się w wieku dorosłym, która rozwija się wolniej niż klasyczna cukrzyca typu 1 i na początku bywa mylona z typem 2.
MODY: Grupa rzadkich postaci cukrzycy spowodowanych zmianą jednego genu, przekazywanych zwykle w rodzinie z pokolenia na pokolenie.
stan przedcukrzycowy: Etap, w którym glikemia jest powyżej normy, ale nie osiąga jeszcze progu cukrzycy. Ryzyko przejścia w cukrzycę jest zwiększone.
początek cukrzycy: Moment, w którym choroba staje się widoczna i zostaje rozpoznana.
remisja („miesiąc miodowy”): Okres na początku leczenia cukrzycy typu 1, w którym pozostałe komórki beta nadal wytwarzają insulinę, a zapotrzebowanie na insulinę z zewnątrz znacznie spada.
nawrót po remisji: Koniec okresu remisji, gdy własna produkcja insuliny ponownie spada, a dawki insuliny trzeba zwiększyć.
stadia cukrzycy typu 1: Trzy etapy choroby. W stadium 1 występują autoprzeciwciała przy prawidłowej glikemii, w stadium 2 dołączają nieznacznie zaburzone glikemie, a stadium 3 to choroba jawna klinicznie.
przebieg długoterminowy: Sposób, w jaki choroba i ryzyko powikłań zmieniają się w kolejnych latach leczenia.

Fizjologia i immunologia

trzustka: Narząd położony za żołądkiem, który wytwarza enzymy trawienne i hormony, w tym insulinę i glukagon.
komórki beta: Komórki wysp Langerhansa, które wytwarzają insulinę. W cukrzycy typu 1 są niszczone przez układ odpornościowy.
wyspy Langerhansa: Małe skupiska komórek hormonalnych rozproszone w trzustce, zawierające komórki beta produkujące insulinę.
insulina (hormon): Hormon wytwarzany przez komórki beta, który umożliwia glukozie wejście do komórek i w ten sposób obniża glikemię.
glukagon: Hormon wytwarzany przez trzustkę, o działaniu przeciwnym do insuliny. Podnosi glikemię, uwalniając glukozę z wątroby.
peptyd C: Fragment uwalniany do krwi razem z własną insuliną, wykorzystywany jako miara pozostałej produkcji insuliny.
glukoza: Cukier prosty krążący we krwi, główne źródło energii dla komórek.
glikemia: Stężenie glukozy we krwi, wyrażone w mg/dl lub w mmol/l.
autoimmunizacja: Błędna reakcja układu odpornościowego, który atakuje własne struktury organizmu.
proces autoimmunologiczny: Zespół reakcji odpornościowych skierowanych przeciw komórkom beta, prowadzący stopniowo do ich zniszczenia.
autoprzeciwciała: Przeciwciała skierowane przeciw własnym strukturom. W cukrzycy typu 1 pojawiają się na miesiące lub lata przed objawami i pomagają w rozpoznaniu.
przeciwciała anty-GAD (GADA): Autoprzeciwciała przeciw enzymowi GAD komórek beta, najczęstsze na początku cukrzycy autoimmunologicznej u dorosłych.
przeciwciała anty-IA-2 (IA-2A): Autoprzeciwciała przeciw białku IA-2 komórek beta, wykorzystywane w rozpoznawaniu cukrzycy autoimmunologicznej.
przeciwciała anty-ZnT8 (ZnT8A): Autoprzeciwciała przeciw transporterowi cynku 8 komórek beta.
autoprzeciwciała przeciwinsulinowe (IAA): Autoprzeciwciała przeciw własnej insulinie, częste zwłaszcza u małych dzieci z cukrzycą typu 1.
insulitis: Zapalenie wysp Langerhansa wywołane autoimmunologicznym atakiem na komórki beta.
układ odpornościowy: Zespół komórek i cząsteczek, które chronią organizm przed zakażeniami. W chorobach autoimmunologicznych atakuje także własne struktury.
limfocyty T: Komórki odpornościowe odgrywające główną rolę w niszczeniu komórek beta w cukrzycy typu 1.
odporność komórkowa: Ta część odporności, którą realizują bezpośrednio komórki, zwłaszcza limfocyty T, a nie przeciwciała.
predyspozycja genetyczna: Odziedziczenie wariantów genów, które zwiększają ryzyko choroby, ale nie czynią jej nieuniknioną.
HLA: Główny układ genów odporności, zwany antygenem leukocytów ludzkich. Niektóre warianty HLA znacząco zwiększają ryzyko cukrzycy typu 1.
mimikra molekularna: Podobieństwo między strukturą drobnoustroju a strukturą własną, które może zmylić układ odpornościowy i skłonić go do ataku także na własne komórki.
mikrobiom jelitowy: Ogół mikroorganizmów zamieszkujących jelito. Wpływa na rozwój odporności i jest badany jako czynnik w cukrzycy typu 1.
czynniki środowiskowe: Elementy spoza genów, takie jak zakażenia czy sposób odżywiania, które mogą przyczynić się do wyzwolenia choroby.
zakażenia wirusowe i bakteryjne: Zakażenia badane jako możliwe czynniki wyzwalające lub przyspieszające autoimmunizację w cukrzycy typu 1.
enterowirusy: Rodzina wirusów częstych u dzieci, badanych jako możliwy czynnik wyzwalający autoimmunizację w cukrzycy typu 1.
witamina D: Witamina odgrywająca rolę w odporności i w zdrowiu kości. Niskie stężenia powiązano z wyższym ryzykiem cukrzycy typu 1.
czynniki żywieniowe: Elementy wczesnego żywienia badane w związku z ryzykiem cukrzycy typu 1, na przykład czas karmienia piersią lub wiek wprowadzenia glutenu.
czynniki okołoporodowe: Okoliczności związane z porodem, takie jak masa urodzeniowa lub poród przez cesarskie cięcie, powiązane z niewielkimi różnicami ryzyka cukrzycy typu 1.
ochrona komórek beta: Strategie, które mają zachować pozostałe komórki beta, od wczesnego rozpoznania po terapie immunologiczne.
kortyzol: Hormon wytwarzany przez nadnercza, który podnosi glikemię. Więcej go uwalnia się w stresie i w chorobie, a leczenie kortykosteroidami działa tak samo.
glikogen: Postać, w której organizm magazynuje glukozę, głównie w wątrobie i w mięśniach. Wątroba zamienia go z powrotem w glukozę, gdy glikemia spada.
adrenalina: Hormon uwalniany szybko w stresie i w niedocukrzeniu. Podnosi glikemię i daje objawy ostrzegawcze niedocukrzenia: drżenie, kołatanie serca, poty.
gluten: Białko pszenicy, jęczmienia i żyta. Ma znaczenie w cukrzycy typu 1, ponieważ celiakia, w której gluten uszkadza jelito cienkie, występuje u tych pacjentów częściej niż w populacji ogólnej.

Objawy i początek

wielomocz: Częste i obfite oddawanie moczu, jeden z klasycznych objawów wysokiej glikemii.
wzmożone pragnienie: Silne i utrzymujące się pragnienie, które zwykle towarzyszy wielomoczowi na początku cukrzycy.
odwodnienie: Nadmierna utrata wody z organizmu, częsta na początku cukrzycy z powodu obfitego oddawania moczu.
początek klasyczny: Ujawnienie się choroby z typowymi objawami, czyli silnym pragnieniem, częstym oddawaniem moczu, utratą masy ciała i zmęczeniem.
początek skryty (powolny): Ujawnienie się choroby bez wyraźnych objawów, wykrywane czasem tylko dzięki badaniom lub badaniom przesiewowym.
początek z kwasicą ketonową: Ciężka postać początku choroby, w której rozpoznanie stawia się dopiero po rozwinięciu się cukrzycowej kwasicy ketonowej.

Laboratorium i rozpoznanie

glikemia na czczo: Glikemia mierzona rano, po co najmniej 8 godzinach bez jedzenia. Wartości 126 mg/dl (7,0 mmol/l) lub wyższe, potwierdzone w drugim badaniu, pozwalają rozpoznać cukrzycę.
glikemia przygodna: Glikemia mierzona o dowolnej porze dnia, niezależnie od posiłków. Wartość 200 mg/dl (11,1 mmol/l) lub wyższa wraz z typowymi objawami pozwala rozpoznać cukrzycę.
hemoglobina glikowana (HbA1c): Odsetek hemoglobiny, z którą związała się glukoza. Odzwierciedla średnią glikemię z ostatnich 2–3 miesięcy.
szacowana średnia glikemia (eAG): Średnia glikemia obliczona z HbA1c, wyrażona w tych samych jednostkach co codzienne pomiary.
OGTT: Doustny test tolerancji glukozy. Mierzy glikemię przed wypiciem standardowego roztworu 75 g glukozy i 2 godziny po nim.
kryteria rozpoznania: Ustalone międzynarodowo progi glikemii i HbA1c, od których rozpoznaje się cukrzycę.
badania przesiewowe: Badanie osób bez objawów, aby jak najwcześniej wykryć chorobę lub jej ryzyko.
ciała ketonowe: Substancje wytwarzane przez wątrobę, gdy komórki nie mogą wykorzystać glukozy i spalają nadmiar tłuszczu. Przy braku insuliny gromadzą się niebezpiecznie.
ketonemia: Obecność ciał ketonowych we krwi, mierzalna szybkimi testami.
ketonuria: Obecność ciał ketonowych w moczu, wykrywana paskami testowymi.
glukozuria: Obecność glukozy w moczu. Pojawia się, gdy glikemia przekracza próg nerkowy wynoszący około 180 mg/dl (10,0 mmol/l).
kreatynina w surowicy: Badanie krwi, które odzwierciedla czynność nerek i wchodzi do obliczenia eGFR.
AST (transaminaza): Enzym wątrobowy oznaczany we krwi, wykorzystywany między innymi we wskaźniku FIB-4 do oceny włóknienia wątroby.
ALT (transaminaza): Enzym wątrobowy oznaczany we krwi razem z AST, wykorzystywany w tym samym wskaźniku FIB-4 do oceny włóknienia wątroby.
cholesterol HDL: Frakcja cholesterolu, która zabiera cholesterol ze ścian naczyń z powrotem do wątroby. Wysokie wartości są zwykle pożądane, dlatego mówi się o „dobrym cholesterolu”.
cholesterol LDL: Frakcja cholesterolu, która odkłada się w ścianie tętnic. Wysokie wartości zwiększają ryzyko zawału serca i udaru mózgu, dlatego mówi się o „złym cholesterolu”.
płytki krwi: Komórki krwi biorące udział w krzepnięciu. Ich liczba wchodzi do obliczenia wskaźnika FIB-4.
eGFR: Szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej, czyli standardowa miara czynności nerek, obliczana z kreatyniny, wieku i płci.
czynność nerek: Zdolność nerek do filtrowania krwi, regularnie kontrolowana u osób z cukrzycą.
włóknienie wątroby: Stopniowe bliznowacenie wątroby. Jego ryzyko można nieinwazyjnie oszacować wskaźnikiem FIB-4.

Powikłania ostre

hipoglikemia: Spadek glikemii poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l). Wywołuje drżenie, pocenie się, głód i potrzebę natychmiastowego zjedzenia szybkich węglowodanów.
ciężka hipoglikemia: Hipoglikemia, w której osoba potrzebuje pomocy kogoś innego, aby dojść do siebie.
hiperglikemia: Wzrost glikemii powyżej wartości docelowych.
cukrzycowa kwasica ketonowa: Ciężkie ostre powikłanie spowodowane brakiem insuliny, z nagromadzeniem ciał ketonowych i zakwaszeniem krwi. Jest to stan nagły wymagający pomocy medycznej.
śpiączka hipoglikemiczna: Utrata przytomności z powodu ciężkiej hipoglikemii.
leczenie hipoglikemii: Szybkie skorygowanie glikemii około 15 g szybkich węglowodanów, w razie potrzeby powtórzone po 15 minutach.
glukagon ratunkowy: Lek, który szybko podnosi glikemię, stosowany w ciężkiej hipoglikemii, gdy osoba nie może przełykać.

Insulinoterapia

insulinoterapia: Leczenie insuliną podawaną z zewnątrz, niezbędne w cukrzycy typu 1.
insulina bazowa: Insulina o przedłużonym działaniu, która pokrywa zapotrzebowanie organizmu między posiłkami i w nocy.
insulina posiłkowa (bolus): Insulina podawana do posiłków, aby pokryć zjedzone węglowodany.
analog szybkodziałający: Analog insuliny do posiłków, który zaczyna działać po 10–20 minutach i działa 3–5 godzin.
insulina o bardzo szybkim działaniu: Analog posiłkowy o jeszcze szybszym początku działania, odpowiedni do podania tuż przed posiłkiem.
analog długodziałający: Insulina bazowa o możliwie płaskim profilu, pokrywająca około 24 godziny lub dłużej. Stosowane dziś analogi długodziałające to glargina i degludec.
insulina o pośrednim czasie działania (NPH): Ludzka insulina bazowa działająca około 12–16 godzin, stosowana dziś rzadziej niż analogi długodziałające.
insulina ludzka: Insulina identyczna z wytwarzaną przez człowieka, otrzymywana metodami biotechnologicznymi. Jej postacie to insulina krótkodziałająca do posiłków i NPH jako bazowa.
analogi insuliny: Insuliny nieznacznie zmodyfikowane w stosunku do insuliny ludzkiej, aby uzyskać wygodniejszy profil działania, szybszy albo wolniejszy i bardziej stabilny.
model baza-bolus: Schemat leczenia łączący insulinę bazową z bolusami posiłkowymi i korekcyjnymi, najbliższy naturalnemu wydzielaniu.
intensywna funkcjonalna insulinoterapia: Realizacja modelu baza-bolus za pomocą kilku wstrzyknięć dziennie wstrzykiwaczem.
dawka insuliny: Ilość insuliny podawana jednorazowo, wyrażona w jednostkach międzynarodowych.
wstrzykiwacz (pen): Urządzenie do wstrzyknięć w kształcie pióra, z wkładem insuliny i pokrętłem dawki.
igła do wstrzykiwacza: Krótka jednorazowa igła zakładana na wstrzykiwacz do każdego wstrzyknięcia.
technika wstrzyknięć: Prawidłowy sposób podawania insuliny pod skórę, który bezpośrednio wpływa na jej wchłanianie.
rotacja miejsc wstrzyknięć: Systematyczna zmiana miejsca wstrzyknięcia, aby zapobiec lipohipertrofii.
lipohipertrofia: Zgrubienie tkanki tłuszczowej w miejscach wielokrotnych wstrzyknięć, które sprawia, że wchłanianie insuliny staje się nieprzewidywalne.
przelicznik insulinowo-węglowodanowy (ICR): Liczba gramów węglowodanów pokrywana przez jedną jednostkę insuliny, używana do obliczenia bolusa posiłkowego.
wskaźnik wrażliwości na insulinę (ISF): Liczba mg/dl, o którą jedna jednostka insuliny obniża glikemię, używana do obliczenia dawki korekcyjnej.
dawka korekcyjna: Dodatkowa insulina podawana, aby sprowadzić wysoką glikemię do wartości docelowej.
insulina degludec: Insulina bazowa o bardzo długim działaniu, która pokrywa ponad 24 godziny i podaje się ją raz na dobę.
insulina glargine: Insulina bazowa o długim działaniu, podawana zwykle raz na dobę. Występuje w dwóch stężeniach, których nie zamienia się jednego na drugie bez zalecenia lekarza.
teplizumab: Przeciwciało monoklonalne, które opóźnia przejście ze stadium 2 do stadium 3 cukrzycy typu 1, u osób z autoprzeciwciałami i już zmienioną glikemią.

Sensory glukozy

sensor glukozy: Urządzenie noszone na ciele, które mierzy glukozę co kilka minut, bez wielokrotnego nakłuwania palca.
ciągłe monitorowanie glikemii (CGM): Automatyczny pomiar glukozy dzień i noc za pomocą sensora, z wyświetlaniem wartości i trendu.
sensor w czasie rzeczywistym: Sensor, który automatycznie przesyła każdą wartość do telefonu lub odbiornika i sam może alarmować.
sensor ze skanowaniem: Sensor, który pokazuje wartość po zbliżeniu telefonu lub czytnika.
sensor przezskórny: Sensor z cienkim włóknem wprowadzonym przez skórę, noszony zwykle 7–15 dni.
sensor wszczepialny: Sensor umieszczany w całości pod skórą podczas niewielkiego zabiegu, działający przez kilka miesięcy.
płyn śródmiąższowy: Płyn między komórkami, w którym sensory faktycznie mierzą glukozę.
opóźnienie sensor–krew: Kilkuminutowe opóźnienie wartości z płynu śródmiąższowego względem glikemii we krwi, widoczne zwłaszcza przy szybkich zmianach.
kalibracja: Dostrojenie sensora według glikemii zmierzonej z palca. Nowoczesne sensory są kalibrowane fabrycznie.
okres nagrzewania sensora: Czas po założeniu, w którym sensor nie pokazuje jeszcze wartości.
dokładność: Stopień zgodności wartości z sensora z rzeczywistą glikemią.
użycie wspomagające: Korzystanie z sensora tylko jako dodatkowej informacji, przy czym decyzje terapeutyczne potwierdza się glukometrem.
użycie samodzielne: Bezpośrednie korzystanie z sensora przy decyzjach o dawkowaniu, bez potwierdzania glukometrem.
sensor zintegrowany (iCGM): Sensor certyfikowany do bezpiecznej komunikacji z innymi urządzeniami, na przykład z pompami automatycznymi.
interoperacyjność: Zdolność sensorów, pomp i algorytmów różnych producentów do współpracy.
transmiter: Część sensora, która bezprzewodowo przesyła wartości do telefonu lub odbiornika.
odbiornik: Dedykowane urządzenie, które wyświetla wartości z sensora, używane zamiast telefonu.
aplikator: Urządzenie, którym sensor zakłada się na skórę jednym naciśnięciem.
alarmy: Dźwiękowe lub wibracyjne ostrzeżenia sensora przy niskiej, wysokiej lub szybko zmieniającej się glikemii.
strzałki trendu: Strzałki na wyświetlaczu pokazujące kierunek i szybkość zmian glikemii.
glukometr: Klasyczne urządzenie, które mierzy glikemię z kropli krwi z palca.
nakłucie palca: Pobranie kropli krwi do glukometru za pomocą nakłuwacza.
sensor profesjonalny: Sensor zakładany w gabinecie i noszony przez krótki czas, którego dane lekarz analizuje na koniec.
czas działania: Liczba dni, przez które sensor mierzy po założeniu, ustalona przez producenta.
przesyłanie i przechowywanie danych: Droga wartości z sensora do aplikacji i platform, gdzie może je zobaczyć także zespół leczący lub rodzina.

Pompy insulinowe

pompa insulinowa: Urządzenie noszone na ciele, które ciągle podaje szybkodziałającą insulinę pod skórę i zastępuje wielokrotne wstrzyknięcia.
pompa z drenem: Pompa noszona w kieszeni lub przy pasku, połączona z ciałem cienkim drenem i zestawem infuzyjnym.
pompa naklejana (patch pump): Mała pompa przyklejana bezpośrednio do skóry i sterowana zdalnie, bez zewnętrznego drenu.
plaster z insuliną bazową: Urządzenie w formie plastra, które podaje tylko insulinę bazową, w stałym tempie.
plaster bolusowy: Urządzenie w formie plastra, które podaje tylko bolusy do posiłków, po naciśnięciu.
pompa wszczepialna: Pompa umieszczana chirurgicznie w jamie brzusznej, która uwalnia insulinę wewnątrz ciała. Stosowana rzadko, w szczególnych sytuacjach.
dawka bazowa: Niewielka ilość insuliny podawana przez pompę co godzinę, która zastępuje wstrzykiwaną insulinę bazową.
bolus: Dawka insuliny podawana jednorazowo, do posiłku lub w celu korekty.
zestaw infuzyjny: Zespół drenu i kaniuli, który prowadzi insulinę z pompy pod skórę. Wymienia się go co 2–3 dni.
kaniula: Bardzo cienka rurka z tworzywa lub stali wprowadzona pod skórę, przez którą wpływa insulina.
cewnik: Ogólna nazwa przewodów, przez które pompa podaje insulinę.
zbiornik: Pojemnik w pompie, który napełnia się insuliną szybkodziałającą.
niedrożność: Zablokowanie przepływu insuliny w drenie lub kaniuli, sygnalizowane alarmem pompy. Nieleczona szybko prowadzi do hiperglikemii i ketozy.
ciągły podskórny wlew insuliny: Medyczne określenie nieprzerwanego podawania insuliny pod skórę, realizowanego przez pompę.
hybrydowa pętla zamknięta: System, w którym algorytm automatycznie dostosowuje insulinę bazową do wartości z sensora, a bolusy posiłkowe pozostają w gestii użytkownika.
system automatycznego podawania insuliny: Zespół pompy, sensora i algorytmu, który samodzielnie dostosowuje podawanie insuliny.
naśladowanie naturalnego wydzielania: Cel nowoczesnego leczenia, czyli jak najwierniejsze odtworzenie sposobu, w jaki zdrowa trzustka uwalnia insulinę.

Odżywianie i styl życia

węglowodany: Składniki pożywienia, które bezpośrednio podnoszą glikemię, od cukrów prostych po skrobię.
liczenie węglowodanów: Szacowanie gramów węglowodanów w każdym posiłku, podstawa obliczania bolusa w cukrzycy typu 1.
indeks glikemiczny: Miara szybkości, z jaką dany produkt podnosi glikemię, w porównaniu z czystą glukozą.
porcja: Faktycznie zjedzona ilość produktu, wyrażona w gramach lub w miarach domowych.
aktywność fizyczna: Każdy ruch, który zużywa energię. Zwykle obniża glikemię i wymaga dostosowania dawek lub dodatkowych przekąsek.
nadwaga: Masa ciała powyżej zakresu prawidłowego, u dorosłych definiowana jako BMI 25 kg/m² lub więcej.

Wskaźniki i kalkulatory

wskaźnik masy ciała (BMI): Stosunek masy ciała do kwadratu wzrostu, używany do klasyfikacji masy ciała u dorosłych.
eGFR CKD-EPI 2021: Obecny standardowy wzór do szacowania czynności nerek u dorosłych, na podstawie kreatyniny, wieku i płci.
wzór Schwartza: Wzór do szacowania eGFR u dzieci, wykorzystujący wzrost i kreatyninę.
FIB-4: Wskaźnik obliczany z wieku, transaminaz i płytek krwi, który szacuje ryzyko włóknienia wątroby.
FINDRISC: Zwalidowany kwestionariusz szacujący ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w ciągu najbliższych 10 lat.
PREVENT: Zestaw równań American Heart Association szacujący ryzyko sercowo-naczyniowe w ciągu 10 i 30 lat, uwzględniający także czynność nerek.
PHQ-9: Kwestionariusz dziewięciu pytań o ostatnie dwa tygodnie, używany do orientacji w depresji. Sam nie stawia rozpoznania.
GAD-7: Kwestionariusz siedmiu pytań o ostatnie dwa tygodnie, używany do orientacji w lęku. Sam nie stawia rozpoznania.
przelicznik jednostek: Narzędzie, które przelicza wyniki badań między jednostkami, na przykład glikemię między mg/dl a mmol/l.
centyl: Położenie wartości wobec grupy odniesienia w tym samym wieku i tej samej płci. Centyl 50 to wartość środkowa grupy.

Epidemiologia i psychologia

zapadalność: Liczba nowych zachorowań w populacji w danym okresie, zwykle w ciągu roku.
chorobowość: Łączna liczba osób żyjących z chorobą w danym momencie w populacji.
śmiertelność: Częstość zgonów związanych z chorobą w populacji, monitorowana jako miara postępu w leczeniu.
oczekiwana długość życia: Średnia liczba lat pozostałych do przeżycia, szacowana statystycznie. To wskaźnik stale śledzony w badaniach nad cukrzycą.
stres: Reakcja organizmu na obciążenia. Hormony stresu podnoszą glikemię, a stres psychiczny utrudnia codzienną samokontrolę.
wpływ psychologiczny: Emocjonalny ciężar choroby przewlekłej, od wyczerpania po lęk, o którym warto otwarcie rozmawiać z zespołem leczącym.
wsparcie psychologiczne: Pomoc specjalistyczna lub ze strony społeczności w radzeniu sobie z emocjonalnym ciężarem cukrzycy.
współistniejące choroby autoimmunologiczne: Inne choroby autoimmunologiczne częstsze u osób z cukrzycą typu 1, przede wszystkim choroba Hashimoto i celiakia.
choroba Hashimoto: Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, najczęstsza choroba współistniejąca z cukrzycą typu 1.
celiakia: Autoimmunologiczna nietolerancja glutenu, okresowo poszukiwana w badaniach krwi u osób z cukrzycą typu 1.

Powikłania przewlekłe

retinopatia cukrzycowa: Uszkodzenie małych naczyń siatkówki, wywołane wysoką glikemią utrzymywaną przez lata. Wykrywa się je badaniem dna oka, zanim da objawy.
neuropatia cukrzycowa: Uszkodzenie nerwów, najczęściej w stopach, z drętwieniem, mrowieniem lub bólem. Może zmniejszyć czucie, przez co rany pozostają niezauważone.
nefropatia cukrzycowa: Uszkodzenie nerek, śledzone przez albuminę w moczu i przez szacowany współczynnik przesączania kłębuszkowego.

Leki doustne

metformina: Lek doustny stosowany jako pierwszy wybór w cukrzycy typu 2. Zmniejsza glukozę wytwarzaną przez wątrobę i sama nie powoduje niedocukrzenia.
pochodne sulfonylomocznika: Grupa leków doustnych w cukrzycy typu 2, które pobudzają komórki beta do uwalniania insuliny. Mogą wywołać niedocukrzenie, w przeciwieństwie do metforminy.

Skróty

ADA: American Diabetes Association, amerykańskie towarzystwo diabetologiczne, autor corocznych standardów opieki.
AST: aminotransferaza asparaginianowa, transaminaza używana we wskaźniku FIB-4.
CGM: continuous glucose monitoring, ciągłe monitorowanie glikemii.
CKD-EPI: Chronic Kidney Disease Epidemiology Collaboration, standardowy wzór do obliczania eGFR.
DKA: cukrzycowa kwasica ketonowa.
eAG: estimated average glucose, szacowana średnia glikemia obliczona z HbA1c.
EASD: European Association for the Study of Diabetes, europejskie towarzystwo badań nad cukrzycą.
eGFR: szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej.
FIB-4: Fibrosis-4, wskaźnik szacujący ryzyko włóknienia wątroby.
FINDRISC: Finnish Diabetes Risk Score, kwestionariusz ryzyka cukrzycy typu 2.
GADA: autoprzeciwciała przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego (GAD).
HbA1c: hemoglobina glikowana.
CPWI: ciągły podskórny wlew insuliny, czyli leczenie pompą insulinową.
HLA: human leukocyte antigen, antygen leukocytów ludzkich.
IA-2A: autoprzeciwciała przeciw białku IA-2 komórek beta.
IAA: autoprzeciwciała przeciwinsulinowe.
ICD-10: międzynarodowa klasyfikacja chorób, 10. rewizja.
iCGM: integrated CGM, sensor zintegrowany certyfikowany do interoperacyjności.
ICR: insulin-to-carbohydrate ratio, przelicznik insulinowo-węglowodanowy.
BMI: wskaźnik masy ciała.
ISF: insulin sensitivity factor, wskaźnik wrażliwości na insulinę, zwany też współczynnikiem korekcyjnym.
ISPAD: International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes, międzynarodowe towarzystwo diabetologii dziecięcej i młodzieżowej.
LADA: latent autoimmune diabetes in adults, utajona cukrzyca autoimmunologiczna dorosłych.
MODY: maturity-onset diabetes of the young, cukrzyca monogenowa o wczesnym początku.
NPH: neutral protamine Hagedorn, insulina ludzka o pośrednim czasie działania.
WHO: Światowa Organizacja Zdrowia.
OGTT: doustny test tolerancji glukozy.
j.: jednostka międzynarodowa, jednostka miary dawek insuliny.
ZnT8A: autoprzeciwciała przeciw transporterowi cynku 8.