Glike hemoglobin 3 aylık kan şekeri ortalamasını gösterir

Glike hemoglobin (HbA1c), son 2–3 ayda alyuvarlarınızdaki hemoglobine ne kadar şekerin "yapıştığını" gösterir [1]. Yalnızca sizin ölçtüklerinizi değil, bütün kan şekerlerinizi aralıksız kaydeden bir "kara kutu" gibidir. Kan şekeri ne kadar yüksek ve ne kadar uzun süre yüksek kaldıysa, o kadar çok hemoglobin geri dönüşsüz biçimde glike (şekerlenmiş) duruma gelir.

HbA1c değeri yüzde (%) ya da mmol/mol olarak ifade edilir. Bunlar aynı tetkik için iki ölçek, iki farklı test değil. mmol/mol birimi uluslararası IFCC standardından gelir ve bazı laboratuvarların raporunda yüzdenin yanında görünür. Birini ötekine HbA1c hesaplayıcısıyla çevirebilirsiniz. Diyabeti olmayan kişilerde HbA1c %5,7'nin (39 mmol/mol) altındadır [2]. Tip 1 diyabetli siz içinse hedef %7'nin (53 mmol/mol) altıdır [1]. Hekiminiz bunu yaşınıza ve öteki durumlarınıza göre daha yukarı ya da daha aşağı bireyselleştirir. %7'lik (53 mmol/mol) bir HbA1c, 2–3 aylık yaklaşık 154 mg/dL'lik (8,6 mmol/L) bir kan şekeri ortalamasına karşılık gelir [3]. HbA1c'deki her %1'lik (11 mmol/mol) artış, kan şekeri ortalamasında yaklaşık 29 mg/dL'lik (1,6 mmol/L) bir artış demektir [3].

Hedefte değilseniz ya da tedavinizde değişiklik yaptıysanız HbA1c üç ayda bir bakılır [1]. Tedaviniz sabitlendiğinde ve HbA1c hedefinizdeyken yılda iki teste indirebilirsiniz. Sensör verileriniz düzenli olarak hekiminize ulaşıyorsa test daha da seyrek yapılabilir [4].

Üç aydan daha sık test yaptırmanın anlamı yoktur. Alyuvarlar yaklaşık 120 gün yaşar, ancak HbA1c en çok son haftaların kan şekerlerinden etkilendiği için son 2–3 ayı yansıtır [2]. Özel durumlarda (büyük tedavi değişiklikleri, cerrahi girişime hazırlık) hekim daha sık test isteyebilir. Testin bedeli ve geri ödemesi, ülkenizin sağlık sistemine ve sağlık sigortanızın türüne bağlıdır.

Tip 1 diyabetli erişkinlerin çoğu için standart hedef, HbA1c'nin %7'nin (53 mmol/mol) altında olmasıdır [1]. Bu eşik, komplikasyonların önlenmesiyle hipoglisemi riski arasında genellikle en iyi dengeyi sağlar. Çocuklarda ve ergenlerde sensör ve kapalı döngü pompa kullanılıyorsa ve güvenle ulaşılabiliyorsa hedef en fazla %6,5'tir (48 mmol/mol) [5]. Bu teknolojiler olmadan hedef en fazla %7'dir (53 mmol/mol) [5]. Hipoglisemiyi bildiremeyen ya da hissetmeyen çocukta %7,5'in (58 mmol/mol) altında bir hedef seçilebilir [6]. Sensöre ya da gelişmiş bir pompaya erişimi olmayan çocukta da bu hedef seçilebilir [6].

Kişisel hedefiniz her iki yönde de farklı olabilir. Sağlığınız iyiyse, komplikasyonunuz yoksa ve belirgin bir hipoglisemi riskiniz yoksa %6,5'in (48 mmol/mol) altında olabilir [1] [5]. Ağır ya da sık hipoglisemileriniz, başka ciddi hastalıklarınız ya da ilerlemiş komplikasyonlarınız varsa %8'in (64 mmol/mol) altında, daha gevşek bir hedef önerilebilir [1]. Gebelikte yalnızca HbA1c'ye dayanamazsınız. Kendi hedefleriyle birlikte yararlı olmayı sürdürür, ama yalancı düşük çıkabilir; bu nedenle her gün ölçülen kan şekerleriyle birlikte yorumlanır. Size özgü HbA1c hedefinizi hekiminizle konuşun.

HbA1c 2–3 aylık genel ortalamayı yansıtır; günlük kan şekerleri ise o anın anlık görüntüleridir [1]. Dikkat. 40 mg/dL'den (2,2 mmol/L) 300 mg/dL'ye (16,7 mmol/L) ve geriye sık sık atlıyorsanız, HbA1c'niz iyi ama kan şekeri değişkenliğiniz çok yüksek olabilir. Aynı biçimde, glukometreyle ölçtüğünüzde kan şekerleriniz iyi olabilir; ama yakalayamadığınız hiperglisemiler (örneğin geceleri ya da ölçümler arasında) nedeniyle HbA1c'niz yüksek olabilir.

HbA1c, son haftaların kan şekerlerinin üç ay öncekilerden daha fazla etkilediği ağırlıklı bir ortalamadır [2]. HbA1c hipoglisemileri saptamaz, hatta onlar yüzünden düşer; böylece iyi bir HbA1c ile çok sayıda tehlikeli hipoglisemi bir arada bulunabilir [7]. Bu nedenle yorumlanması olabildiğince çok bağlam gerektirir. HbA1c genel not ortalaması gibidir; günlük kan şekerleri ise tek tek notlardır.

Kan şekerinden bağımsız olarak HbA1c'yi etkileyebilecek pek çok durum vardır [8]:

• Demir eksikliği anemisi — sonucu yalancı biçimde yükseltir.
• Alyuvarların parçalanmasıyla giden anemi (hemolitik) — onu düşürür.
• Alyuvar hastalıkları, hemoglobinopatiler de denir (talasemi, orak hücreli anemi) — ölçümü etkiler ve genellikle yalancı düşük değerlere yol açar.
• Süregen böbrek yetmezliği — üremi yoluyla HbA1c'yi yükseltebilir, ama diyaliz değerleri yalancı biçimde düşürür.
• Kan aktarımları — sonucu kökten değiştirir (yalancı düşüş) [8].
• Gebelik ve alyuvarların hızlı yenilenmesi (alyuvarlar normalden hızlı yenilenir ve daha az şekerlenmeye vakit bulur) — yalancı düşük değerler.
• Bazı genetik hemoglobin varyantları — bunlar da HbA1c'de yalancı düşük değerler verir [2].

Böyle durumlarınız varsa, metabolik kontrolün değerlendirilmesi için başka seçenekler kullanmak üzere hekiminizle konuşun.

Evet. Hem 154 mg/dL (8,6 mmol/L) civarında durağan kan şekerleriyle hem de 40–300 mg/dL (2,2–16,7 mmol/L) gibi aşırı bir değişkenlikle HbA1c'niz %7 (53 mmol/mol) olabilir [3]. Ortalama aynı olabilir, ama komplikasyon riski büyük ölçüde farklıdır. Aynı HbA1c için yüksek kan şekeri değişkenliği, artmış bir kalp-damar riskiyle birlikte görülür.

Bu nedenle HbA1c'nin yanında hedefte geçen zaman da önemlidir; bu, bir kan şekeri sensörüyle ölçülen ve 70–180 mg/dL (3,9–10 mmol/L) arasında geçen süredir [9]. Hedef genellikle aralıkta geçen zamanın >%70, 70 mg/dL'nin (3,9 mmol/L) altında geçen zamanın %4'ten az ve 180 mg/dL'nin (10 mmol/L) üzerinde geçen zamanın %25'ten az olmasıdır. Sensörün uygulaması, kan şekerlerinin ortalamalarından ne kadar saptığını gösteren değişkenlik katsayısını da hesaplar. %36'nın altındaki bir değer, kabul edilebilir bir kan şekeri değişkenliğini gösterir [9]. HbA1c önemli olmayı sürdürür, ama gördüğünüz gibi öykünün tümünü anlatmaz.

Kan şekeri ortalamasını tahmin etmek için yalın formül şudur: Ortalama (mg/dL) = 28,7 × HbA1c(%) − 46,7 [3]. Yol gösterici olarak kabaca şöyledir:

• HbA1c %6 (42 mmol/mol) → 126 mg/dL (7 mmol/L).
• HbA1c %7 (53 mmol/mol) → 154 mg/dL (8,6 mmol/L).
• HbA1c %8 (64 mmol/mol) → 183 mg/dL (10,2 mmol/L).
• HbA1c %9 (75 mmol/mol) → 212 mg/dL (11,8 mmol/L).
• HbA1c %10 (86 mmol/mol) → 240 mg/dL (13,4 mmol/L).

Bunun, ölçüm yapmadığınız dönemleri de (geceleri ya da öğünler arasında) kapsayan, 7 gün 24 saatlik genel ortalama olduğunu unutmayın. Ölçümlerinizin ortalaması değildir. Glukometre ölçümlerinin ortalaması, öğünlerden sonraki dorukların bir kısmını kaçırdığınız için gerçek ortalama kan şekerinizden düşük olabilir. En yüksek doğruluk için kan şekeri sensörü, binlerce küçük ölçümden hesaplanan gerçek ortalamayı size sunar (aşağıdaki şekle bakın) [9].

%7'nin (53 mmol/mol) altındaki hedef, 1993'te yapılan klasik DCCT çalışmasından gelir [10]. Bu çalışma, medyan HbA1c'nin %9 (75 mmol/mol) yerine %7 (53 mmol/mol) olduğu yoğun tedavinin erken mikrovasküler komplikasyonları (retinopati, nefropati, nöropati) %35–76 azalttığını gösterdi [11]. Yarar, çalışmanın bitmesiyle metabolik kontrol gevşedikten sonra da uzun süre sürdü ("metabolik bellek"). Yoğun tedavi grubundaki hastalarda girişimden 30 yıl sonra bile daha az komplikasyon görüldü [11].

HbA1c ne kadar düşükse komplikasyon riski de o kadar azalır ve gruplar arasındaki komplikasyon farkının neredeyse tamamını HbA1c farkı açıkladı [11]. %9 (75 mmol/mol) ile %7 (53 mmol/mol) arasındaki fark, riskin yaklaşık yarıya inmesi demektir. HbA1c'nin %7'nin (53 mmol/mol) altındaki değerleri için ek bir yarar vardır, ama daha küçüktür; buna karşılık bir kan şekeri sensörü yokken hipoglisemi riski çok artar [7]. Bu nedenle %7'lik (53 mmol/mol) HbA1c değeri, hastaların çoğu için en iyi risk-yarar dengesini sunar.

Evet, hipoglisemi riski taşıyan bir tedavi alan hastada (tip 1 diyabette insülin) HbA1c'nin çok düşük, %6'nın (42 mmol/mol) altında olması, bazıları fark edilmemiş olabilecek sık hipoglisemileri gösterebilir [7]. ACCORD çalışması, öyle bir tedavi alan tip 2 diyabetli hastalarda %6'nın (42 mmol/mol) altını çok sıkı biçimde hedeflemek ölüm oranını artırdığı için erken durduruldu [12]. Sonuç, tip 1 diyabete kendiliğinden aktarılmaz. Tip 1 diyabetli kişiler için bir kan şekeri sensörünün bulunup bulunmaması önemlidir. Modern insülinler ve teknolojiler olmadan HbA1c ne kadar düşükse ağır hipoglisemi riski de o kadar artar [7]. HbA1c'deki her %10'luk göreli düşüşte risk yaklaşık %27 artar [7]. Örneğin HbA1c'nin %8'den (64 mmol/mol) %7,2'ye (55 mmol/mol) düşmesi %10'luk göreli bir düşüştür.

Bazı istisnalar da vardır. Balayı döneminde ya da tip 1 diyabetin LADA (erişkinin latent otoimmün diyabeti) biçiminin başlangıcına yakın dönemde, iyi bir artık insülin üretimi sayesinde neredeyse normal bir HbA1c'niz güvenle olabilir. Çağdaş teknolojiye (sensörler, kapalı döngülü ileri pompalar) erişimle bazı hastalar, belirgin hipoglisemi olmadan %6,5'in (48 mmol/mol) altında HbA1c'ye ulaşır [5]. Size olanaklı en iyi HbA1c'yi sağlayacak bir tedavi planının belirlenmesi için hekiminizle birlikte yapılan değerlendirme vazgeçilmezdir.