Dış tüplü insülin pompaları

Dış tüplü pompa, vücudunuzun dışında taşıdığınız, aşağı yukarı küçük bir telefon büyüklüğünde, küçük bir elektronik araçtır. İçinde, ince ve esnek bir tüpten çok küçük miktarlarda sürekli itilen, hızlı etkili insülin içeren bir rezervuar bulunur [1]. Tüp, deri altına yerleştirilmiş ve insülinin derinin altına ulaştığı yumuşak bir kanülle son bulur [2].

"Dış tüplü" adı, bu sistemin nasıl göründüğünü tam olarak anlatır. Pompanın gövdesi cepte ya da giysiye tutturulmuş olarak durur; gövdeye doğru da, kanül denen ve deriye tutturulan araçla son bulan ince tüp (teflondan) gider [1]. En bilinen pompa türüdür. Bazı pompalar da dışarıda tüpleri olmadan doğrudan deriye yapışık durur; ancak onlar farklı bir pompa türüdür [3].

Tüp özünde, insülinin pompanın gövdesindeki rezervuardan deri altına yerleştirilmiş kanüle kadar aldığı yoldur [2]. Pompanın motoru insülini rezervuardan ittiğinde, insülin tüpten ilerler ve sonunda kanül aracılığıyla deri altı dokuya ulaşır [4]. Tüp olmadan pompanın gövdesi, kanülün yerleştirildiği yerden uzakta, cepte ya da giysiye tutturulmuş olarak kalamazdı [1].

Tüp size pompayı rahat ettiğiniz yere koyma özgürlüğü verir; kanül ise örneğin karında ya da uylukta kalır [2]. Ucunda tüpün, deriye tespit edilmiş kanüle bağlanan bir bağlayıcısı vardır; böylece pompa, tüp (kateter) ve kanül tek bir bütün olarak çalışır [5].

Evet, infüzyon setinizi seçerken size uyan uzunluğu seçebilirsiniz [5]. Kateter (tüp) birçok uzunlukta, genellikle yaklaşık 30 ile 110 cm arasında bulunur; bazı üreticiler daha da kısa ya da daha uzun seçenekler sunar [6].

Kısa bir tüp daha derli toplu durur ve pompayı kanül yerine yakın, örneğin pantolonun kenarında taşıyorsanız daha az sarkar. Uzun bir tüp, pompayı cepte tutuyorsanız ve kanül daha uzak bir yere yerleştirilmişse işinize yarar. Uygulamada uzunluğu, pompayı taşımayı sevdiğiniz yere göre ayarlarsınız [5].

Pompanın gövdesinin, tüpün kanüle ulaşabileceği kadar yakın durması gerekir. Alışılmış biçimde pompayı bir klipsle kemere ya da pantolonun kenarına tutturarak veya pantolonun ya da gömleğin cebinde taşırsınız. Başka hastalar onu sutyene sıkıştırır ya da bir kol veya uyluk bandıyla tutar [1] [2].

Pompaların çoğunda bir klips vardır; ayrıca spor, uyku ya da cepsiz giysiler için düşünülmüş kılıflar, keseler ve esnek bantlar bulunur [1]. Eğildiğinizde ya da daha ani hareket ettiğinizde pompa yerinde kalıyorsa ve tüp pompayla kanül arasında gergin olmuyorsa tespit yeterlidir [6]. Pompanın düğmeleriyle işiniz olduğunda kolayca erişebileceğiniz, sizin için rahat bir yer seçmeniz iyi olur [2].

Tüplü bir pompanın rezervuarının sığası genellikle 180 ile 300 ünite insülin arasında değişir [2]. Tüplü pompalarda rezervuarlar, genellikle 200 ünitede duran, deriye yapışık yama tipi pompalara göre daha büyüktür [7].

Daha büyük bir rezervuar, pompadaki insülinin daha uzun süre yetmesi demektir. Uygulamada rezervuar arada doldurulmaz; genellikle infüzyon setiyle birlikte yenisiyle değiştirilir. Bu nedenle rezervuarın, infüzyon setinin iki-üç günlük kullanımı için yeterli insülin içermesi önemlidir [1] [5]. Bir rezervuarın ne kadar dayanacağı böylece günlük insülin gereksiniminize bağlıdır; çünkü günde daha çok insülin kullanan rezervuarı daha çabuk boşaltır [2].

Evet. Tüp pompayla vücudunuz arasında durur; bu nedenle zaman zaman takılabilir. Kapı kollarına, çekmece kulplarına, emniyet kemerine ya da ani hareket ettiğinizde giysilere takılır. Güçlü bir asılma hoş değildir ve kanülü çekebilir; kateterin yanlışlıkla çekilmesi de günlük yaşamda sık karşılaşılan sorunlardan biridir [6]. Kanülün bütünüyle yerinden çıkması, kateterin yalnızca çekilmesine göre daha seyrek olur; ama olanaksız değildir.

Kateterin çeşitli eşyalara takılma riskini azaltabileceğiniz birkaç yol vardır. Fazla tüpü pantolonun kenarına ya da cebe sıkıştırabilir ve tüpü olabildiğince giysilerin altından geçirebilirsiniz [2]. Bir takılma seti çekerse, seti kullanmayı sürdürmeden önce kanüle bakın. Bandın bütün yüzeyiyle yapışık durması, köşelerinin kalkmamış olması ve deride insülin ya da kan görünmemesi gerekir. Kuşkunuz varsa başka bir yere yeni bir set takın [8].

Evet, tüpte küçük hava kabarcıkları oluşabilir ve bu sıktır [9]. Genellikle insülin, buzdolabındaki saklama sıcaklığından vücut sıcaklığına ısındığında oluşurlar. Soğuk insülin çözünmüş hava içerebilir; bu hava da sıcaklık yükselince küçük kabarcıklar biçiminde çıkar [5]. Kimi zaman tüp başlangıçta insülinle bütünüyle doldurulmadıysa da ortaya çıkarlar [9]. Tüpün havayla dolu her bölümü, insülinsiz bir bölümdür. Büyük bir kabarcık böylece gereksinim duyduğunuz insülinin tümünü almadığınız anlamına gelebilir [5].

Kanada'da, pompayla tedavi edilen tip 1 diyabetli 115 erişkinin yanıtladığı çevrim içi bir ankette, katılımcıların %46'sı tüpte hava kabarcıkları olduğunu söyledi [10]. Uygulamaya dönük alışkanlık, rezervuarı doldururken yalnızca oda sıcaklığına gelmiş insülin kullanmaktır. Sonra tüpü, öteki uçtan insülin çıkana kadar doldurun. Seti doldururken ve sonra pompayı her elinize aldığınızda, örneğin öğünlerden önce, tüpte hava kabarcığı oluşup oluşmadığını kontrol edin [9]. Büyük bir kabarcık görürseniz, önce seti gövdenizden ayırın ve ancak ondan sonra tüpü fazladan doldurarak kabarcığı çıkarın [5].

Tüplü pompalar çok yaygındır. Onlarca yıldır bulunurlar ve bugün kullanılan insülin pompalarının çoğu bu türdendir [2]. Türü ne olursa olsun pompayla tedavi, tip 1 diyabetli kişilerde gitgide daha çok kullanılıyor. Avrupa, Birleşik Devletler ve Avustralya'daki pediatrik diyabet kayıtlarında, pompayla tedavi edilen çocuk ve ergenlerin oranı 2013'te %42,9 iken 2022'de %60,2'ye yükseldi [11]. Daha yakın zamanda pompa, insülin tedavisine gereksinim duyan bazı tip 2 diyabetli hastalarca da kullanılıyor [12].

Deriye yapışık, tüpsüz pompalar gitgide daha yaygın duruma geldi; ancak tüplü model en çok kullanılan ve sağlık ekiplerince en iyi bilinen model olmayı sürdürüyor [3]. Pompayla tedavi, özellikle otomatik sistemler biçiminde, onu güvenle kullanabilecek bütün tip 1 diyabetli kişilere önerilir [13]. En uzun geçmişe sahip olduğu için, elinizin altında geniş bir tüplü pompa ve infüzyon seti yelpazesi vardır [2] [6].

Dış tüplü bir pompanın getirdiği üstünlükler şunlardır:

• daha büyük bir insülin rezervuarı — daha uzun süre yeter [2];
• farklı uzunluklarda, geniş bir infüzyon seti yelpazesi [6];
• aracın kendisinde düğmeler ya da ekran — böylece pompayı kullanmak için başka bir araca gereksinim duymazsınız [2].

Ayrıca pompayı, onu sınırlı bir süre için çıkarmak istediğinizde kanülden, daha doğrusu tüpten ayırabilirsiniz [1]. Bu aranın bir saati aşmaması gerekir (aşağıdaki şekle bakın).

Tüplü pompa, günlük uygulamada daha iyi bir metabolik kontrol sağlayan birçok otomatik sistemle çalışır [14]. Sağlık ekiplerince genellikle daha iyi bilinir; bu nedenle tıbbi desteğe daha kolay ulaşırsınız. Rezervuar, kateter ve kanül ayrı parçalardır. Bunlardan birinde sorun olursa, bütün aracı değil, yalnızca doğru çalışmadığını kesin bildiğinizi değiştirme seçeneğiniz olur [2]. Uzun dönemde maliyetler, işlevleri benzer, ama dışarıda tüpü olmayan bir modele göre tüplü bir pompada genellikle daha düşüktür. Ancak gerçekte ne ödeyeceğiniz, pompanın ve sarf malzemelerinin ülkenizde nasıl geri ödendiğine bağlıdır. Orta ve Doğu Avrupa'da hangi pompayı alacağınıza en sık karar veren etken maliyet olmayı sürdürüyor [15].

Başlıca sakınca, görünen, takılabilen ve giysilerin altında kendine bir yol isteyen tüpün kendisidir [2] [6]. Buna, genellikle daha büyük olan pompa eklenir. Ayrıca tutturulması ya da cepte taşınması gereken ayrı bir araç taşırsınız. Kimilerine belirli giysilerle, spor yaparken ya da uykuda hantal veya rahatsız edici gelir [1] [3]. Tüp tıkanabilir ve böylece insülin verilmesini kesebilir; tıkanma alarmı da her zaman zamanında, hatta kimi zaman hiç çalmayabilir [2] [6] [16].

Bu nedenle, pompayla verilen düzeltmeden sonra kan şekeri yüksek kalırsa düzeltmeyi, tedavi şemanızdaki dozla, insülin kalemiyle yineleyin. Sonra infüzyon setini rezervuarla birlikte değiştirin ve kandaki keton cisimlerini (insülin eksikliğinde ortaya çıkan asit maddeleri) kontrol edin. Keton cisimleri 1,5 mmol/L altındayken sıvı alır, düzeltir ve iki saat sonra yeniden ölçersiniz. 1,5–2,9 mmol/L arasında hemen sağlık ekibinize başvurun. 3,0 mmol/L ve üstünde ya da kusma, güç soluma ya da uyuklama ortaya çıkarsa hemen acil servise gidin. Rezervuarın hazırlanması ve tüpün doldurulması, hepsi bir arada yama tipi bir pompaya göre birkaç ek adım gerektirir [2]. Hastaların çoğu için bunlar; büyük rezervuar, esneklik ve tüplü pompaların çevresinde kurulmuş otomatik sistemlerin getirdiği kan şekeri kontrolü karşılığında küçük ödünlerdir. Uygulamada pompa türleri arasındaki seçim, var olan modellere ve günlük yaşamda size neyin uyduğuna göre sağlık ekibiyle birlikte yapılır [15].