Dlaczego liczymy węglowodany w cukrzycy typu 1

Węglowodany to jedno z trzech źródeł energii w pożywieniu, obok białka i tłuszczu. Do grupy węglowodanów należą cukry, skrobia i błonnik. Znajdziesz je głównie w zbożach i produktach zbożowych, ziemniakach, owocach, mleku, jogurcie, nasionach roślin strączkowych i produktach słodkich [1].

Trawienie zamienia cukry i skrobię w glukozę, która przechodzi potem do krwi. Wyjątkiem jest błonnik, bo organizmowi brakuje enzymów potrzebnych do jego rozłożenia. Zostaje on poza obliczeniem dawki: jeśli etykieta podaje błonnik poza sumą węglowodanów, użyj tej sumy bez zmian; jeśli błonnik jest w niej zawarty, odejmij go. Licząc węglowodany, liczysz w istocie tę część jedzenia, która stanie się potem czystą glukozą.

Tak, a różnica jest duża. Niemal cała skrobia i wszystkie cukry z posiłku ostatecznie stają się glukozą dostępną we krwi. Białko podnosi glikemię tylko częściowo, powoli i głównie wtedy, gdy porcja jest większa [2].

Tłuszcz nie zamienia się w glukozę. Spowalnia opróżnianie żołądka i zmniejsza wrażliwość na insulinę na kilka godzin. Skutkiem jest opóźniony wzrost glikemii. Węglowodany służą do ustalenia dawki insuliny do posiłku. Tłuszcz i białko opóźniają wzrost glikemii, jak pokazuje rycina poniżej [2]. Posiłek bogaty w tłuszcz lub białko może wymagać więcej insuliny albo bolusa posiłkowego podzielonego na dwie części (bolus złożony) [2] [3]. Sposób dostosowania dawki insuliny do takich posiłków ustal wcześniej z lekarzem.

W cukrzycy typu 1 w stadium 3 komórki beta nie uwalniają już takiej ilości insuliny, jakiej potrzebujesz do posiłku. To Ty musisz zdecydować o dawce insuliny przed każdym posiłkiem. Liczenie węglowodanów zamienia ilość jedzenia w posiłku w liczbę, której możesz użyć do obliczenia dawki insuliny na ten posiłek [3].

Każdy pacjent ma przelicznik insulinowo-węglowodanowy, czyli liczbę gramów węglowodanów pokrywanych przez jedną jednostkę insuliny szybko działającej. Przelicznik można dostosować indywidualnie, także do pory dnia. Dawka insuliny dopasowuje się wtedy do posiłku, a nie posiłek do stałej dawki. Praktyczną korzyścią jest swoboda urozmaiconego jedzenia o różnych porach dnia [5].

Liczenie węglowodanów jest narzędziem, a nie leczeniem samym w sobie. Pomaga, gdy spełnione są cztery warunki:

• przelicznik insulinowo-węglowodanowy jest prawidłowy;
• oszacowanie węglowodanów jest bliskie rzeczywistej ilości;
• dawka insuliny jest poprawnie obliczona;
• moment podania dawki jest właściwy [6] [7].

Główną korzyścią jest przewidywalność. Wiesz, czego oczekiwać po posiłku, i potrzebujesz mniej dawek korekcyjnych na zbyt wysoką glikemię 2–3 godziny później. Rutynowe liczenie węglowodanów nie nadrobi jednak źle ustawionej dawki insuliny bazowej, nieodpowiedniego przelicznika insulinowo-węglowodanowego ani pominiętych dawek insuliny [8].

Nie. Liczenie oznacza mierzenie, a nie ograniczanie. Nie ma idealnego odsetka węglowodanów dla osób z cukrzycą, a właściwą ilość ustala się indywidualnie. Posiłki z dużą ilością węglowodanów warto szczegółowo omówić z lekarzem [9]. Liczenie węglowodanów powstało, by zastąpić sztywne jadłospisy i umożliwić sposób odżywiania zmienny zarówno jakościowo, jak i ilościowo.

Jakość ma znaczenie niezależnie od ilości. Wybieraj produkty możliwie mało przetworzone i bogate w błonnik [10]. Zmniejszenie ilości węglowodanów w posiłku pozostaje osobną decyzją, którą podejmujesz razem z lekarzem. Nawet jeśli zmniejszysz porcję przy jednym posiłku, Twoja dobowa suma węglowodanów może pozostać właściwa, o ile rozłożysz tę samą ilość na kilka mniejszych posiłków.

Poza ilością znaczenie ma też tempo, w jakim glikemia rośnie po zjedzeniu różnych rodzajów węglowodanów. Ilość pozostaje czynnikiem najważniejszym: 50 g węglowodanów podnosi glikemię znacznie bardziej niż 15 g, niezależnie od produktu [4].

Tempo zależy od postaci produktu i od składu reszty posiłku. Napoje słodzone i soki owocowe podnoszą glikemię najszybciej, bo nie zawierają błonnika i szybko opuszczają żołądek. Błonnik, tłuszcz i białko w tym samym posiłku spowalniają wzrost glikemii wywołany daną ilością węglowodanów [2] [11].

Indeks glikemiczny porównuje produkty zawierające węglowodany według wzrostu glikemii, jaki wywołują przy tej samej standardowej ilości węglowodanów. Niski indeks oznacza wolniejszy wzrost i niższy szczyt, co w cukrzycy typu 1 jest zaletą [11].

W liczeniu węglowodanów główna uwaga skupia się na ilości całkowitej, a indeks glikemiczny zawsze pozostaje sprawą drugorzędną. Może pomóc w wyborze między produktami, które poza tym wydają się podobne, i w dokładniejszym doborze momentu wstrzyknięcia [2] [12]. Wartości indeksu glikemicznego wyznacza się dla produktów jedzonych osobno. Pamiętaj, że ten sam produkt zachowuje się inaczej w posiłku mieszanym [2].

To zależy od leczenia. Choć strona ta należy do działu o cukrzycy typu 1, pytanie dotyczy bardzo wielu osób, bo większość osób z cukrzycą na świecie ma cukrzycę typu 2 [13] [14]. Jeśli przyjmujesz insulinę do posiłków, logika jest ta sama co w cukrzycy typu 1, więc liczenie węglowodanów jest bardzo przydatne [15].

Jeśli lekarz przepisał stałe dawki insuliny, większe znaczenie ma stałość tego, co jesz. Trzeba wtedy jeść podobne ilości z dnia na dzień, a często także o ustalonych porach. Gdy dawka dopasowana do posiłku jest możliwa, zwykle jest lepsza niż schemat ze stałą dawką. Jeśli stosujesz schemat ze stałą dawką, nie zmieniaj go na własną rękę — porozmawiaj z lekarzem, czy Ci odpowiada. Jeśli nie stosujesz insuliny, liczenie węglowodanów ma mniejsze znaczenie. Zwykle w zupełności wystarcza proste oszacowanie wielkości porcji [3].

Zasadę liczenia węglowodanów przyswaja się szybko, w jednej albo najwyżej kilku sesjach. Uczysz się, które produkty zawierają węglowodany, jak czytać etykietę wartości odżywczych i jak przechodzić od gramów do porcji. Na przykład kromka pieczywa 30 g zawiera około 15 g węglowodanów, a średni ziemniak około 30 g. Reszta to po prostu czas, który poświęcisz na to w codziennym życiu. W istocie większość nauki bierze się z codziennej praktyki [1].

Dokładność wymaga jednak miesięcy praktyki, zwłaszcza przy posiłkach gotowanych w domu, gdzie możesz użyć wagi kuchennej [16]. Z czasem poradzisz sobie też poza domem. Taka edukacja działa lepiej, gdy rozłoży się ją na kilka miesięcy i utrzyma powtarzanymi spotkaniami wspierającymi. Oszacowania na oko poprawiają się na początku szybko. W dłuższym czasie stają się jednak coraz mniej dokładne, bo nawyk zastępuje ważenie, a drobne błędy z czasem się sumują. Rekalibracja oznacza powrót co jakiś czas do wagi kuchennej, aby porównać oszacowanie z pomiarem [17].

Najlepiej nauczy Cię liczenia węglowodanów dietetyk z doświadczeniem w cukrzycy. Nauka liczenia węglowodanów zawsze wchodzi w skład uporządkowanych programów edukacyjnych prowadzonych przez specjalistyczne ośrodki diabetologiczne. W ośrodkach tych obok lekarza pracują pielęgniarki, psycholodzy i wyspecjalizowani edukatorzy diabetologiczni [3].

Lekarz przepisujący insulinę ustala też i dostosowuje Twój przelicznik insulinowo-węglowodanowy, także według pory dnia. Aplikacje, bazy danych o produktach i szacowanie ze zdjęć są dodatkową pomocą [18]. Spotkania indywidualne i grupowe działają równie dobrze, w tym prowadzone online (na żywo albo asynchronicznie) [19].